:::::: Tomasz Szałajda ::::::: organmistrzostwo: orgelbau ::::::::::

Historia organów katedry w Pelplinie na tle europejskiego budownictwa organowego.

Na przełomie XV i XVI wieku europejskie budownictwo organowe wykształciło cechy właściwe dla poszczególnych krajów i ośrodków, zależne w dużej mierze od muzyków tam działających. Tak na przykład w Niderlandach, w tym czasie powstała ważna szkoła zwana północno-brabandzką, która przez długi czas miała szeroki wpływ na organmistrzostwo niemieckie i francuskie. Do najsławniejszych przedstawicieli tego kierunku należy zaliczyć Hansa Suys z Kolonii (budował m. in. w Kolonii, Amsterdamie, Liège i Amsterdamie), Jana van Covelen (zachowane organy w Alkmaar z 1511 roku) oraz Hendrika i Nicolaasa Niehoff działających w Holandii i Niemczech. Charakterystyczna
dla tej szkoły była sekcja Oberwerku, która wyposażona była w głosy, dające możliwość łączenia ich w solowe zestawy. Na północy Niemiec w tym czasie dało się też zauważyć znaczną rozbudowę sekcji pedałowych w porównaniu do innych ośrodków. Dosyć spora grupa instrumentów szesnastowiecznych zachowała się do naszych czasów. Wymienić należy choćby te wspomniane w Alkmaar czy Hervormde Kerk w Oosthuizen w Holandii (ok. 1530), Hofkirche (Chororgel) w Insbrucku (1561) czy też Hooglandse Kerk w holenderskim mieście Leiden (1565). Na ziemiach pruskich prężnie działała w XVI w. rodzina Zickermann oraz inni budowniczowie. Niestety na ziemiach polskich nie zachował się żaden instrument z tamtych czasów.

Od XVI wieku zaczęto wprowadzać nowe rozwiązania techniczne w organach mające na celu usprawnienie systemu techniczno-brzmieniowego. Stosowana szeroko w XVI w. wiatrownicach sprężynowa (niem. Springlade) zaczyna być już w wieku XVII wypierana przez wiatrownice klapowo-zasuwowe (niem. Schleiflade).[1] Już w XVIII wieku pojawiły się pierwsze koncepcje wiatrownicy stożkowej (niem. Kegellade), która jest podobna w działaniu do sprężynowej i jest niejako jej ulepszoną wersją. Jednak ta nie zdołała w przeważającym stopniu wyprzeć systemu klapowo-zasuwowego, który jest stosowany po dzień dzisiejszy i uważany za najdoskonalszy.

Wiek XVII to istna burza jeśli chodzi o rozwój europejskiego organmistrzostwa,
które w różnych ośrodkach kształtowało się różnorako i indywidualnie. W tym czasie prym wiodły Holandia i Niemcy. Można wymienić cały szereg wybitnych organmistrzów tego czasu: Esaias Compenius – organy w katedrze w Magdeburgu (1608) i całkowicie zachowany instrument na zamku Frederiskborg (1610), Hans Scherer – Tangermünde kościół św. Stefana (1624), Friedrich Stellwagen – kościół św. Jakuba w Lubece (1637) i kościół mariacki
w Stralsundzie (1659), Hans Christoph Fritzsche – organy w Altenbruch (1649).
Jednak najwybitniejszą postacią tego okresu był Arp Schnitger, żyjący i działający w latach 1648-1719, który miał wielki wpływ na rozwój szkoły północno-niemieckiej. To właśnie jego instrumenty słynny Jan Sebastian Bach cenił bardzo wysoko. Bach miał okazję poznać [grać?] dzieła Schnitgera np. w kościele św. Jakuba w Hamburgu (gdzie się ubiegał o stanowisko organisty), [2] czy w katedrze w Lubece[3]. Słynnymi wychowankami Schnitgera byli m. in. Erasmus Bielfeldt, Matthias Dropa, Johann Michael Röder oraz Christian Vater.[4] Uczniem Schnitgera był także Johann Balthasar Held, który przed pracą w schnitgerowskim warsztacie zdobywał doświadczenie pod okiem słynnego polskiego budowniczego Georga Nitrowskiego. Z najsłynniejszych zachowanych instrumentów Schnitgera należy wymienić choćby wyżej wspomniane organy w kościele św. Jakuba w Hamburgu (1693) czy w Norden (1688, 1692).

[1] W Niderlandach wiatrownice sprężynowe były szeroko stosowane jeszcze przez długi okres w XVII wieku.

[2] G. Fock: Arp Schnitger und seine Schule. Kassel 1974. s. 103.

[3] Ibidem, s. 160.

[4] U. Pape: Das Werkstattbuch des Orgelbauers Christian Vater. Berlin 2001. s. 11.

Piszczałki prospektowe wykonano z cyny angielskiej, a języczki w głosach językowych z mosiądzu. Drugi manuał posiadał żaluzje. Powietrze do organów dostarczane było przez osiem miechów (10’x3’) – pięć dla manuałów i trzy dla pedału. Powietrze
w wiatrownicach manuałowych miało ciśnienie 36° (Grad)[1], a dla pedału 40°.[2] Organy Buchholza w katedrze pelplińskiej w tamtym czasie określano jako szczyt marzeń każdego organisty – wirtuoza.[3]

W latach 1887 i 1894 Julius Witt z Gdańska przeprowadził prace remontowe przy głównych organach,[4] a następnie w roku 1899 E. Wittek z Elbląga dokonał przebudowy miechów[5] za sumę 1200 marek.[6]

W roku 1908 Bruno Goebel z Królewca gruntownie przebudował organy i rozbudował je[7]. Mechaniczne (klapowo-zasuwowe) wiatrownice zastąpił pneumatycznymi, z systemem kieszonkowym (Taschenlade).[8] Po przebudowie (jako opus 245) organy posiadały 60 głosów, trzy manuały (C-g³) i pedał (C-e¹). Obniżono strój o pół tonu i przyjęto dla a¹=435 Hz. Ciśnienie 90mm. Organy według kosztorysu kosztowały 9495 marek. Odbioru organów dokonano 11 lutego 1908 roku. Dyspozycja tego instrumentu była następująca:

Sub.-Oct. Coppel II-I, Sub.-Oct. Coppel III-I, Super Oct. Coppel III-II, Super Oct. Coppel III, Super Oct. Coppel III-I, Super Oct. Coppel II-I, Man. Coppel II-I, Man. Coppel III-II, Man. Coppel III-I, Ped. Coppel I, Ped. Coppel II, Ped. Coppel III.

Auslöser, WO, W. m. I, Mezzo Forte, Piano, Tutti, Freie Comb., Zungen Chor, Rollschweller Einschalter, Auslöser, General Koppel, Hand Reg an, Hand Register ab.

W roku 1912 B. Goebel przeprowadził remont organów i zamontował elektryczną dmuchawę.[11] Jednak już na początku lat 30-tych XX wieku zaszła nagląca potrzeba wymiany tego silnika organowego i remontu małych organów przez p. Derrona z Wejherowa. Jednak zakończenie gromadzenia części dokumentów w archiwum w roku 1934 nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy do tego doszło.[12]

W roku 1977 organmistrz Józef Mollin z Odr dokonał renowacji organów głównych,
a następnie w roku 1980 połączył oba instrumenty kablem elektrycznym, wykonał nowy czteromanuałowy kontuar główny przy dużych organach oraz poszerzył dyspozycję o kilka głosów wysokostopowych.[13]

[1] 1° (Grad) to 2,5-3 mm słupa wody (niem.: Wassersäule)

[2] Op. cit. E. Hinz, s. 248.

[3] J. Gudel, Profesor Oskar Hermańczyk z Pelplina w pięćdziesiątą rocznicę zgonu, [w:] Organy i organiści, Pelplin 1998, s. 10.

[4] Op. cit. ADP, Karta z 26 VIII 1887 i 22 II 1894.

[5] Poprzednia konstrukcja miechów przysłaniała światło wpadające do południowej nawy katedry. Pasierb omyłkowo podaje, że nieznacznie został w tym celu przebudowany prospekt, a nie miechy. Zob.: J. St. Pasierb: Dzieje Pelplina i sztuka. (W:) Pelplin. Wrocław 1978. s. 130.

[6] Op. cit. ADP, Karta z 15 VI 1899.

[7] W sprawie przebudowy zwrócono się jeszcze do firmy Walckera z Ludwigsburga i Wittek z Elbląga.
Jednak odrzucono ich oferty - Walcker dał zbyt wygórowany kosztorys (15 000 marek).

[8] W obrysie szafy, przy ścianach nawy, w wyższej kondygnacji znajdują się wiatrownice sekcji pedałowej. Po środku szafy usytuowana jest wiatrownica trzeciego manuału, z lewej strony pierwszego manuału zaś z prawej strony wiatrownica sekcji manuału drugiego.

[9] Od roku 1980 zainstalowano w to miejsce Vox humana 8’.

[10] Karta inwentaryzacyjna PKZ z 26 VI 1980 roku.

[11] Op. cit. ADP, Karta z 2 V 1912.

[12] Ibidem, Sygn. 723.

[13] Informacje dzięki uprzejmości p. Zdzisława Mollina.